“नेपालको भविष्य: सक्रिय, जिम्मेवार र जागरूक नागरिकमा”

तिर्थ नेपालि
काठमाण्डौ
नेपालमै जन्मियो, नेपालमै हुर्कियो, यही माटोले हामीलाई परिचय दिलायो। यही माटोले परिवर्तनका लागि सडकदेखि संसदसम्म खबरदारी गर्न सिकायो। दशकौँको संघर्षपछि हाम्रो मुलुकमा सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र स्थापना भयो। २०६२–६३ कोजनआन्दोलनको आधारमा गठन भएको संविधानसभाले २०६५ जेठ १५ गते मुलुकलाई सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा गर्‍यो।

गणतन्त्र स्थापना गर्न लागिएको आन्दोलनमा जीवन उत्सर्ग गर्ने सम्पूर्ण शहीदहरूप्रति हाम्रो सदैव सम्मान र श्रद्धा कायम छ। उनीहरूको बलिदानबिनाको लोकतन्त्र अधुरो रहन्थ्यो।

राष्ट्र भएमा मात्रै नागरिक रहन्छ। तर राज्यका अभिभावकहरूले शोषण, उत्पीडन र दमन निरन्तर गर्दै आएका छन्। संघीय लोकतान्त्रिक शासन प्रणाली भए पनि नेपाली जनताले आफ्नो श्रम र बुद्धिमत्ताबाट उचित न्याय पाएको प्रमाण सीमित छ। नागरिकताको नाममा मात्र अधिकार सुनिश्चित हुँदा, व्यक्तिले स्वतन्त्र रूपमा विचार व्यक्त गर्न नपाएमा प्रणालीको कमजोरी प्रष्ट देखिन्छ।

नागरिकताको महत्व प्रशासनिक काममा मात्र सीमित छैन; यो आत्मसम्मान, समान अधिकार र राष्ट्रिय जिम्मेवारीसँग प्रत्यक्ष जोडिन्छ। राहदानी, राष्ट्रिय परिचयपत्र जस्ता कागजातहरूले नागरिकलाई अधिकारको वास्तविक अनुभूति दिलाउँछन्। त्यसैले राष्ट्रिय परिचयपत्रको आवश्यकता र यसको दीर्घकालीन उपयोगबारे जनचेतना फैलाउनु आजको आवश्यकता हो।

पछिल्ला ३० वर्षमा सत्तासीन दलहरू, जस्तै नेपाली कांग्रेस र नेकपा एमाले, सत्ताको रजाईमा व्यस्त रहे। परिणामतः नागरिकका माग सडकमा राख्न बाध्य हुनुपर्‍यो। भदौ २३ को देशव्यापी आन्दोलनमा भ्रष्टाचार, अनियमितता र बेथितिविरुद्धको आक्रोश त्यही यथार्थको प्रतिफल थियो। सामाजिक संजालमा प्रतिबन्ध लगाएर जनताको आवाज दबाउने प्रयास भयो, तर अन्ततः सिर्जनात्मक प्रतिरोध र निरन्तर दबाबले प्रतिबन्ध फुकुवा गरायो।

सामाजिक न्याय, भ्रष्टाचारमुक्त नेपाल र लोकतान्त्रिक अधिकारको संरक्षणका लागि जनताको आन्दोलन अपरिहार्य थियो। तर शासकहरूले सडकमा आएका युवा र भविष्यका कर्णधारलाई लक्षित गरे। यही आन्दोलनमा ७२ भन्दा बढीले ज्यान गुमाए। उनीहरूको बलिदानीले नै आज सत्तासीन पार्टीहरूलाई जिम्मेवारीबोध गर्न बाध्य बनाएको छ।

आजको चुनौती भनेको गणतन्त्रको उपलब्धि जोगाउँदै राज्यको संस्थागत कमजोरी सुधार्नु हो। निर्वाचन, सुशासन, शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारीजस्ता विषय नागरिक अधिकारसँग प्रत्यक्ष जोडिन्छन्। युवाहरूको ठूलो हिस्सा बेरोजगारी र वैदेशिक रोजगारीतर्फ धकेलिनु नागरिकताको मूल्य घटाउनु हो। यो केवल राजनीतिक असफलता होइन, नागरिक जिम्मेवारीबारे गहिरो प्रश्न पनि हो।

हाम्रो कर्तव्य यही छ कि शहीदहरूको बलिदानीलाई सम्मान गर्दै वर्तमान सरकारलाई सुझबुझका साथ सहयोग गर्ने हो। विवादभन्दा सकारात्मक र रचनात्मक मार्ग अपनाएर मुलुकलाई अघि बढाउनुपर्छ। सरकार र राजनीतिक दलका नेताहरूको कमजोरीका बावजुद नागरिकको हितमा काम गर्न सुझबुझ र समझदारी अपरिहार्य छ।

देशको समृद्धि केवल भौतिक संरचना पुनर्निर्माणले सम्भव हुँदैन; यसका लागि सचेत, सक्रिय र जिम्मेवार नागरिकको निरन्तर सहभागिता आवश्यक छ। विश्वभर रहेका नेपालीहरूलाई राष्ट्रिय आत्मसम्मान, सुरक्षा र स्वाभिमानसँग जोड्ने कडी यही नागरिक जिम्मेवारी हो।

आजको नेपाली नागरिकको भूमिका केवल अधिकारमा सीमित छैन। सक्रिय सहभागिता, सरकारप्रति निगरानी, सामाजिक उत्तरदायित्व र विकासमा योगदान गर्नु पनि हाम्रो दायित्व हो। नागरिकता मात्र बोकेर औपचारिक नागरिक बन्नु पर्याप्त छैन; यसको वास्तविक मूल्य तब महसुस हुन्छ जब हामी हक, दायित्व र जिम्मेवारी बुझेका सचेत नागरिक बनेका हुन्छौं।

अन्ततः, नागरिकता मात्र नभई नागरिक भएर बाँच्न, आफ्नो अधिकार र जिम्मेवारी बुझ्न, र राष्ट्रिय गौरवका लागि सक्रिय हुन हामी सबैको प्रयास आवश्यक छ। अब समय आएको छ कि नेपाली नागरिक भएर मात्र होइन, सचेत, जिम्मेवार र सक्रिय नागरिक भएर हामी आफ्नो देशको उज्जवल भविष्य निर्माण गरौं। शहीदको बलिदानी, लोकतन्त्रको संरक्षण र नागरिक जिम्मेवारीसँगै मात्र नेपाल उज्जवल र समृद्ध बन्न सक्छ।