पहिरोको जोखिम कसरी न्यूनीकरण गर्ने ?

काठमाडौं / मनसुनजन्य प्रकोपहरुबाट सिर्जित विपदका घटनाका कारण नेपालमा वर्षेनि ठूलो जनधनको क्षति हुने गरेको छ। विपद जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापनका लागि राष्ट्रिय रणनीतिक कार्ययोजना २०१८-२०३० ले समग्र व्यवस्थापनलाई समेटेको छ । मनसुन जस्ता विशिष्ट प्रकृतिका प्रकोपका घटनाहरुसँग जुध्न छुट्टै कार्ययोजना निर्माण गरी कार्यान्वयनमा लैजाने गरिएको छ। जिल्ला जिल्लामा हुने मनसुनी क्षतिलाई रोकथाम गर्ने, न्यूनीकरण गर्ने तथा योजनावद्ध ढंगले प्रतिकार्यको प्रयास गर्न थालिएको १९ बर्ष भएकाे छ । २०६० सालमा गृह मन्त्रालयबाट जारी मनसुनी बाढी पूर्वतयारी तथा प्रतिकार्य योजना निर्माण निर्देशन (२६ बुँदे) बाट शुरु भएको योजना सहित कार्य गर्ने पद्दतिलाई विपद जोखिम व्यवस्थापन राष्ट्रिय रणनीति २०६६ ले व्यवस्थित बनाउन दिशा निर्देश गरेको थियो । जस अनुसार विपद पूर्वतयारी तथा प्रतिकार्य मार्गदर्शन २०६७ जारी भई कार्यान्वयनमा रहेको छ। नेपालमा मनसुन भित्रिसकेको छ। मनसुनको चार महिना (जेठ-भदौँ) नेपालमा एक वर्षमा पर्ने पानीको करिब ८० प्रतिशत पर्छ। यस समयमा बाढी-पहिरो, डुबान जस्ता पानीजन्य विपद्हरुबाट ठूलो जनधनको क्षति हुने जोखिम बढी हुन्छ। राष्ट्रिय विपत् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणका अनुसार आगामी वर्षायाममा बाढीपहिरो तथा डुबानबाट चार लाख २१ हजार घरधुरीका करिब २० लाख जनसङ्ख्या प्रभावित हुने अनुमान गरिएको छ। बाढी-पहिरो जस्ता विपद् पुर्णरुपमा निर्मुलन गर्न नसके पनि हामीले यसबाट हुन सक्ने सम्भावित जोखिमहरु धेरै हदसम्म न्यूनिकरण गर्न सक्छौँ।

बाढी-पहिरोको जोखिम कसरी न्यूनीकरण गर्ने ?

तत्कालीन उपायहरु:

– आफ्नो घर वरीपरि कतै जमिन चिरा परेको देखेमा त्यसभित्र पानी नछिर्ने गरी टाल्ने। नत्र चिराबाट पानी छिर्छ र पहिरो जाने सम्भावना बढ्छ ।

– आफ्नो बस्तीमाथिको पहाड कुप्रिएको छ भने होसियार हुनुपर्छ। यस्ता पहाड नजिकैका बस्ती स्थानान्तरण गर्नुपर्छ ।

– भूकम्पले आफ्नो छेउछाउ कत्तिको क्षति गरेको छ त्यसको राम्रोसँग निगरानी गर्ने।

– घर वरपरका बिजुलीको पोल र रुखहरू तलतिर ढल्किनु पनि पहिरोको पूर्वसंकेत हुन्सक्छ। यस्तो अबस्था भए सचेत रहने ।

दीर्घकालीन उपायहरु :

– देशको विभिन्न स्थानमा भौगर्भिक अध्ययन गरी पहिरोको जोखिम क्षेत्र पहिचान गर्ने ।

– भौगर्भिक रुपमा कमजेर क्षेत्रका बस्ती उचित स्थानमा स्थानान्तरण गर्ने।

– सडक बनाउँदा उच्च प्रविधि प्रयोग गर्ने। जताभावी डोजर प्रयोग गरेर पहाड काट्न रोक लगाउने।

– स्थानीय तहमा विकासका पुर्वधारहरु जस्तै सडक, पुल अादि निर्माण गर्दा भुगर्भविद्हरुसँग परामर्श लिने ।

– पहिरो गइसकेको स्थानहरुमा थप नोक्सान हुन नदिन रोकथामका उपाय अपनाउने।

– जोखिमयुक्त क्षेत्रहरुमा पूर्वसूचना प्रणाली स्थापना गर्ने

                    (लेखक सुडल राई हाल त्रि-चन्द्र कलेजमा स्नातक तेस्रो वर्षमा भुर्गभशास्त्र अध्ययनरत छंन् )